Cynk a przeziębienia: czy pastylki są pomocne i czym różnią się od kapsułek?

Cynk jest badany od dziesięcioleci w leczeniu przeziębień, ale wyników badań klinicznych nie można sprowadzić do prostej rady: „Zażyj cynk, a przeziębienie szybciej minie”. W niektórych badaniach pastylki z cynkiem wiązały się z krótszym czasem trwania objawów, podczas gdy w innych nie stwierdzono istotnej różnicy w porównaniu z placebo. Istotne znaczenie miały postać, ilość pierwiastkowego cynku, skład pastylki, czas podania i metoda oceny.

W obszernym przeglądzie Cochrane z 2024 roku zebrano dane z 34 badań. Jego ostrożny wniosek wskazywał, że cynk może skracać czas trwania istniejącego przeziębienia, jednak pewność dowodów jest niska, a brak jest mocnych dowodów na to, że regularne stosowanie zmniejsza ryzyko przeziębienia. Szczególnie ważne jest, aby nie ekstrapolować wyników eksperymentów z pastylkami do ssania na zwykłe kapsułki lub tabletki bez odpowiednich badań.

Co wykazał przegląd Cochrane z 2024 r.

W przeglądzie systematycznym przeprowadzonym przez Nault i wsp. (2024) przeanalizowano 34 badania opublikowane w 32 publikacjach. Porównano w nich cynk z placebo w profilaktyce przeziębienia lub po wystąpieniu objawów. Protokoły badań były bardzo zróżnicowane i obejmowały pastylki do ssania, tabletki, kapsułki, syropy, proszki i preparaty donosowe.

W ośmiu badaniach z udziałem 972 osób, średni czas trwania przeziębienia w grupach cynkowych był o około 2,37 dnia krótszy niż w grupach placebo (95% przedział ufności: 0,53–4,21 dnia). Jest to wynik statystycznego łączenia badań, a nie prognozy dla każdej osoby. Pewność tego wyniku jest niska, częściowo ze względu na znaczną heterogeniczność: wartość I² wyniosła 97%.

W dziewięciu badaniach z udziałem 1449 uczestników, dowody na skuteczność w zapobieganiu przeziębieniom nie wykazały przekonującej różnicy między cynkiem a placebo (ryzyko względne 0,93; 95% przedział ufności 0,85–1,01). Dowody dotyczące nasilenia objawów również były niepewne. Jednak ryzyko wystąpienia niepożądanych zdarzeń niepożądanych, niebędących poważnymi, było wyższe w badaniach z cynkiem niż w grupach placebo.

Obszerniejszy przegląd przeprowadzony przez Huntera i wsp. (2021) dotyczący ostrych wirusowych infekcji dróg oddechowych u dorosłych również wykazał sygnały potencjalnych korzyści w poszczególnych punktach końcowych. Autorzy zwrócili jednak uwagę na ograniczenia metodologiczne i niejednorodność badań. Dlatego też, zamiast uogólniać na temat jakiegokolwiek leku lub suplementu zawierającego cynk, należy omówić potencjalne skutki w konkretnych warunkach badań.

Pastylki, kapsułki i tabletki: dlaczego to nie to samo

Pastylki rozpuszczają się powoli w ustach, natomiast kapsułki zazwyczaj połyka się. Badania kliniczne pastylek do ssania dotyczyły konkretnych form soli i formulacji, które uwalniają jony cynku podczas resorpcji. Jest to jedna z hipotez, dlaczego wyników badań nad pastylkami do ssania nie należy mechanicznie utożsamiać z przyjmowaniem tej samej ilości cynku w kapsułce.

W przeglądzie Nault i in. (2024) 17 z 34 badań dotyczyło pastylek do ssania, pozostałe dotyczyły różnych formulacji, w tym tylko jedno badanie kapsułek. Porównania pastylek do ssania z kapsułkami w odpowiednich warunkach kontrolowanych są nadal ograniczone.

Zatem stwierdzenie „cynk badano w leczeniu przeziębień” nadal nie odpowiada na pytanie , która forma była badana. Aby ocenić konkretny eksperyment, potrzebne są dane dotyczące soli cynku, ilości cynku pierwiastkowego oraz składu gotowej pastylki.

Octan cynku i glukonian cynku: czy jest różnica?

Octan cynku i glukonian cynku to najczęściej wymieniane pastylki do ssania. Różne sole mają różne właściwości fizykochemiczne, a skład pastylek może wpływać na uwalnianie jonów. Jednak ta teoretyczna różnica nie dowodzi jeszcze klinicznej wyższości danej soli.

Metaanaliza Hemilä (2017) połączyła siedem randomizowanych badań z udziałem 575 uczestników stosujących pastylki z octanem cynku lub glukonianem cynku i dobowe dawki cynku pierwiastkowego powyżej 75 mg. W połączonych badaniach czas trwania przeziębienia uległ skróceniu, ale autor nie stwierdził statystycznie istotnej różnicy między octanem a glukonianem.

To ważne odkrycie dla porównania form leku: popularna teza, że „octan jest zawsze lepszy niż glukonian”, nie pokrywa się z dostępnymi dowodami klinicznymi. Hemilä (2016) oraz Hemilä, Fitzgerald, Petrus i Prasad (2017) przeanalizowali dane poszczególnych uczestników z trzech badań dotyczących pastylek z octanem cynku, ale wyniki te nie dowodzą, że inne formy są z natury nieskuteczne. Turner i wsp. (2000) porównali kilka formulacji pastylek z glukonianem cynku i octanem, dodatkowo podkreślając specyfikę wyników w zależności od protokołu.

Dlaczego ilość pierwiastkowego cynku ma znaczenie

Etykieta „cynk 50 mg” może być myląca, jeśli nie wiadomo, czy chodzi o masę soli, czy o ilość cynku pierwiastkowego. Badania zazwyczaj porównują cynk pierwiastkowy – ilość pierwiastka chemicznego Zn – a nie całkowitą masę glukonianu lub octanu. Ponadto całkowita dzienna dawka zależy od liczby pastylek przepisanych w protokole.

Poniższe dane to jedynie parametry z opublikowanych eksperymentów. Nie stanowią one rekomendacji do samodzielnego stosowania, zwłaszcza że niektóre dawki badawcze przekraczają górne bezpieczne poziomy dziennego spożycia cynku.

W pracy Hemilä (2011, 2015, 2017) często analizowano podgrupy otrzymujące wysokie dawki. Jest to interesujące z naukowego punktu widzenia, ale nie potwierdza korzyści płynących z wysokich dawek dla wszystkich i nie eliminuje problemu bezpieczeństwa. Nie ma powodu, by sądzić, że zwiększenie spożycia cynku automatycznie poprawia wyniki.

Kiedy zaczęto stosować pastylki w badaniach klinicznych?

W wielu eksperymentach uczestnicy zaczęli stosować pastylki do ssania wkrótce po wystąpieniu objawów. Na przykład w badaniu Prasad i in. (2008) uczestnicy zostali włączeni do badania w ciągu 24 godzin od wystąpienia objawów i badali pastylki octanowe w protokole randomizowanym. Wcześniej Mossad i in. (1996) badali pastylki glukonianowe w badaniu kontrolowanym placebo.

Jednak wniosek „wcześniej zdecydowanie lepiej” byłby silniejszy niż dostępne dowody. Badania różniły się kryteriami włączenia, składem pastylek i czasem trwania obserwacji. Co ciekawe, w badaniu Hemilä i in. (2020) uczestnicy mieli możliwość rozpoczęcia protokołu szybko po wystąpieniu objawów, ale nie odczuli żadnej korzyści w zakresie szybkości powrotu do zdrowia.

Moment rozpoczęcia leczenia jest cechą charakterystyczną projektu badania klinicznego i nie stanowi podstawy do przekształcania opublikowanej dawki i częstości podawania w uniwersalny schemat samodzielnego podawania.

Dlaczego badania nad cynkiem w kontekście przeziębień są sprzeczne

Na pierwszy rzut oka wyniki wydają się paradoksalne: niektóre wczesne badania i metaanalizy wykazały znaczną redukcję liczby przeziębień, podczas gdy randomizowane badanie z 2020 roku nie potwierdziło korzyści. Przyczyn może być kilka.

• Różne formy cynku. Pastylki, syropy, tabletki i kapsułki nie są zamienne pod względem sposobu stosowania.
• Różne formuły pastylek. Skład, substancje pomocnicze i rozpuszczanie mogą wpływać na dostępność jonów; nie zawsze było to badane w tym samym stopniu.
• Różne ilości pierwiastkowego cynku. Dzienne dawki i liczba pastylek różniły się istotnie w poszczególnych protokołach.
• Zróżnicowany początek stosowania. Nie do wszystkich badań włączano uczestników w tym samym czasie od wystąpienia objawów.
• Różne punkty końcowe: czas trwania objawów, szybkość powrotu do zdrowia, ogólne nasilenie objawów i odsetek osób z objawami przeziębienia nie są takie same.
• Mała liczba próbek i ryzyko błędu systematycznego: W wielu badaniach wzięła udział ograniczona liczba uczestników, a nieprzyjemny smak pastylek mógł utrudniać przeprowadzenie zaślepienia.

Właśnie dlatego w bieżącym przeglądzie Cochrane pewność danych naukowych dla wielu kluczowych wyników jest niska lub bardzo niska. Ogólna średnia redukcja przeziębień nie oznacza, że każda formuła cynkowa działa tak samo.

Czy cynk może zapobiegać przeziębieniom?

Cynk jest ważny dla prawidłowego funkcjonowania układu odpornościowego, ale to odrębna kwestia od tego, czy suplementacja cynkiem zmniejsza prawdopodobieństwo wystąpienia nowego przeziębienia u osoby bez stwierdzonego niedoboru. Biuro Suplementów Diety NIH opisuje rolę cynku w procesach odpornościowych, syntezie białek, podziale komórek i innych funkcjach organizmu. Istnienie takiej roli fizjologicznej nie stanowi dowodu na skuteczność danego suplementu w walce z przeziębieniem.

W grupie prewencyjnej przeglądu Nault i wsp. (2024) różnica między cynkiem a placebo była niejednoznaczna. Oznacza to, że dostępne dane nie pozwalają na wyciągnięcie jednoznacznego wniosku na temat zmniejszenia częstości występowania przeziębień dzięki regularnej suplementacji cynkiem.

Bezpieczeństwo: Co musisz wiedzieć o nadmiarze cynku

Cynk jest potrzebny organizmowi w niewielkich ilościach, ale jego nadmierne spożycie nie jest z natury bezpieczne. Możliwe działania niepożądane form doustnych obejmują nudności, dyskomfort w jamie brzusznej, nieprzyjemny smak w ustach i wymioty. W systematycznym przeglądzie Cochrane z 2024 roku, łagodne działania niepożądane obserwowano częściej w grupach otrzymujących cynk niż w grupach placebo.

Długotrwałe nadmierne spożycie cynku może upośledzać wchłanianie miedzi i prowadzić do jej niedoboru. NIH ODS zwraca również uwagę na możliwość interakcji suplementów cynku z niektórymi antybiotykami i innymi lekami. Osoby regularnie przyjmujące leki, cierpiące na choroby przewlekłe, a także kobiety w ciąży lub karmiące piersią powinny omówić stosowanie suplementów z lekarzem.

Należy zachować szczególną ostrożność w przypadku donosowych produktów zawierających cynk: w przypadku niektórych z nich opisywano poważne problemy z węchem. Badania dotyczące pastylek do ssania nie potwierdzają stosowania preparatów donosowych.

Ilości cynku podawane w badaniach klinicznych mają na celu ułatwienie zrozumienia literatury naukowej. Nie należy samodzielnie powtarzać protokołów leczenia wysokimi dawkami. W przypadku podejrzenia niedoboru cynku zaleca się konsultację ze specjalistą w celu oceny diety i ewentualnych czynników ryzyka.

Wnioski: Na jakich dowodach można się opierać?

Aktualne badania sugerują, że niektóre badane formy cynku mogą skracać czas trwania przeziębienia, ale wyniki są niejednoznaczne i nie dają jednej, uniwersalnej odpowiedzi dla wszystkich pastylek, kapsułek czy tabletek. Dowody na regularne stosowanie cynku w celu zmniejszenia częstotliwości występowania przeziębień są szczególnie słabe.

Porównując badania naukowe, należy zwrócić uwagę na cztery czynniki: formę, ilość pierwiastkowego cynku, czas trwania i harmonogram protokołu badawczego. A także na bezpieczeństwo. Nazwa soli na etykiecie i wysoka wartość w miligramach same w sobie nie dowodzą żadnej korzyści ani przewagi nad inną formą.

Często zadawane pytania

Czy cynk pomaga na przeziębienia?
Przegląd Cochrane’a z 2024 r. sugeruje, że w niektórych badaniach czas trwania przeziębienia skraca się średnio o dwa dni, jednak wiarygodność tego wniosku jest niska.

Co jest lepsze na przeziębienie: pastylki czy kapsułki cynkowe?
Większość badań z pozytywnymi wynikami dotyczyła konkretnych pastylek do ssania. Nie jest właściwe ekstrapolowanie tych wyników na zwykłe kapsułki bez przeprowadzenia oddzielnych badań.

Który z nich ma lepsze dowody na skuteczność octanu czy glukonianu cynku?
Obie sole badano w pastylkach do ssania. Metaanaliza z 2017 roku nie wykazała przekonującej różnicy między nimi pod względem wpływu na czas trwania przeziębienia.

Czym jest cynk pierwiastkowy?
Jest to rzeczywista ilość cynku Zn w związku. Różni się ona od całkowitej masy soli, takiej jak glukonian czy octan.

Dlaczego badania podają dawkę 75–92 mg cynku?
Są to parametry indywidualnych badań nad dużymi dawkami pastylek do ssania, a nie zalecenia do codziennego stosowania. Takie dawki wymagają szczególnej uwagi ze względu na bezpieczeństwo.

Czy cynk zapobiega przeziębieniom?
Badania dotyczące profilaktyki z przeglądu Cochrane z 2024 r. nie wykazały przekonującego zmniejszenia ryzyka przeziębienia.

Dlaczego wyniki badań poziomu cynku są różne?
Badano różne formulacje, dawki, formy i punkty końcowe. Ze względu na znaczną heterogeniczność, ogólne wyniki należy interpretować ostrożnie.

Czy można przyjmować duże dawki cynku przez dłuższy czas?
Nadmierne, długotrwałe spożycie może powodować skutki uboczne i zaburzać metabolizm miedzi. Nie należy powtarzać protokołów badań z wysokimi dawkami na własną rękę.

Czy spraye do nosa z cynkiem są bezpieczne?
Niektóre donosowe produkty zawierające cynk wiązały się z zaburzeniami węchu. Dane dotyczące pastylek do ssania nie potwierdzają bezpieczeństwa preparatów donosowych.

Źródła

• Nault D et al. (2024). Zinc for Prevention and Treatment of the Common Cold. Cochrane Database of Systematic Reviews. PubMed.
• Hunter J et al. (2021). Zinc for the Prevention or Treatment of Acute Viral Respiratory Tract Infections in Adults: A Rapid Systematic Review and Meta-Analysis of Randomised Controlled Trials. BMJ Open. PubMed.
• Hemilä H. (2017). Zinc Lozenges and the Common Cold: A Meta-Analysis Comparing Zinc Acetate and Zinc Gluconate, and the Role of Zinc Dosage. JRSM Open. PubMed.
• Hemilä H et al. (2017). Zinc Acetate Lozenges May Improve the Recovery Rate of Common Cold Patients: An Individual Patient Data Meta-Analysis. Open Forum Infectious Diseases. PubMed.
• Hemilä H et al. (2020). Zinc Acetate Lozenges for the Treatment of the Common Cold: A Randomised Controlled Trial. BMJ Open. PubMed.
• Hemilä H. (2011). Zinc Lozenges May Shorten the Duration of Colds: A Systematic Review. Open Respiratory Medicine Journal. PubMed.
• Hemilä H. (2015). The Effectiveness of High Dose Zinc Acetate Lozenges on Various Common Cold Symptoms: A Meta-Analysis. BMC Family Practice. PubMed.
• Prasad AS et al. (2008). Duration and Severity of Symptoms and Levels of Plasma Interleukin-1 Receptor Antagonist, Soluble Tumor Necrosis Factor Receptor, and Adhesion Molecules in Patients With Common Cold Treated With Zinc Acetate. Journal of Infectious Diseases. PubMed.
• Mossad SB et al. (1996). Zinc Gluconate Lozenges for Treating the Common Cold: A Randomized, Double-Blind, Placebo-Controlled Study. Annals of Internal Medicine. PubMed.
• Turner RB et al. (2000). Effect of Treatment With Zinc Gluconate or Zinc Acetate on Experimental and Natural Colds. Clinical Infectious Diseases. PubMed.
• Hemilä H. (2016). Zinc Acetate Lozenges for Treating the Common Cold: An Individual Patient Data Meta-Analysis. British Journal of Clinical Pharmacology. PubMed.
• National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements. Zinc: Fact Sheet for Health Professionals. NIH ODS.