PQQ: przeciwutleniacz, który stymuluje wzrost nowych mitochondriów — prawda czy marketing?

PQQ, czyli pirolochinolinochinon, to związek, który według badań może stymulować powstawanie nowych mitochondriów w komórkach, a nie tylko podtrzymywać funkcje istniejących. To odróżnia go od klasycznych suplementów mitochondrialnych, takich jak koenzym Q10, który działa wewnątrz istniejących mitochondriów. PQQ nie jest syntetyzowany endogennie u ssaków i występuje wyłącznie w pożywieniu – występuje w śladowych ilościach w kiwi, szpinaku, pietruszce, zielonej herbacie i natto.

Zainteresowanie naukowe PQQ opiera się na dwóch odrębnych liniach dowodowych: mechanistycznych badaniach na komórkach i zwierzętach, które wyjaśniają, jak substancja ta mogłaby teoretycznie wpływać na mitochondria, oraz niewielkiej liczbie kontrolowanych badań na ludziach, głównie w Japonii. Przyjrzyjmy się, co zostało udowodnione, a co wciąż pozostaje hipotezą.

Czym jest PQQ i czym różni się od CoQ10?

PQQ (pirolochinolinochinon) to aromatyczna, trójpierścieniowa cząsteczka o-chinonu, po raz pierwszy opisana jako kofaktor redoks enzymów bakteryjnych. U ludzi i zwierząt nie wykryto własnej biosyntezy PQQ, dlatego związek ten jest klasyfikowany jako substancja witaminopodobna, chociaż nie ma statusu klasycznej witaminy – zespół niedoboru PQQ, charakterystyczny dla niedoboru prawdziwych witamin, nie został opisany u ludzi.

Kluczowa różnica w stosunku do koenzymu Q10 tkwi nie tylko w jego strukturze chemicznej, ale także w roli, jaką pełni. Koenzym Q10 działa jako przenośnik elektronów w łańcuchu oddechowym istniejących mitochondriów. PQQ, według badań komórkowych, działa raczej jak cząsteczka sygnałowa, która stymuluje powstawanie nowych mitochondriów. Ponadto PQQ jest opisywany jako niezwykle stabilny czynnik redoks, zdolny do uczestniczenia w tysiącach cykli reakcji redoks, zanim ulegnie zniszczeniu – dla porównania, witamina C jest w stanie wytrzymać zaledwie kilka takich cykli.

Mechanizm działania: w jaki sposób PQQ stymuluje biogenezę mitochondriów

Głównym badaniem mechanistycznym w tym przypadku jest praca Chowanadisai i wsp. (2010) na hodowlach komórek wątroby myszy. Autorzy wykazali, że PQQ aktywuje białko sygnałowe CREB (poprzez jego fosforylację), co z kolei zwiększa ekspresję PGC-1α, białka uważanego za główny regulator biogenezy mitochondriów. W hodowlach komórkowych poddanych działaniu PQQ odnotowano wzrost aktywności enzymów mitochondrialnych, ilości mitochondrialnego DNA oraz oddychania komórkowego.

Ważne jest, aby jasno określić status tego badania: jest to badanie na hodowlach komórek myszy, a nie badanie na ludziach. Wyjaśnia ono prawdopodobny mechanizm, ale samo w sobie nie dowodzi, że przyjmowanie PQQ przez ludzi wywoła podobne skutki w ich organizmach – potrzebne są badania kliniczne, o których mowa poniżej.

Pamięć i funkcje poznawcze: co wykazały badania kontrolowane

Istnieją już bezpośrednie dane dotyczące ludzi, choć próby są wciąż niewielkie i pochodzą głównie od Japończyków. Shiojima i wsp. (2022) przeprowadzili randomizowane, podwójnie zaślepione badanie kontrolowane placebo z udziałem 64 zdrowych Japończyków w wieku 40–80 lat: 21,5 mg PQQ dziennie przez 12 tygodni. Grupa stosująca PQQ odnotowała znaczną poprawę w testach poznawczych (Cognitrax) oraz Kwestionariuszu Zapominania w porównaniu z placebo; nie zaobserwowano żadnych skutków ubocznych.

Tamakoshi, Ikemoto i wsp. (2023) przeprowadzili oddzielne badanie z podwójnie ślepą próbą, kontrolowane placebo, z udziałem osób dorosłych w wieku 20–65 lat: 20 mg PQQ dziennie. W grupie starszej (41–65 lat) pamięć złożona i werbalna uległy znacznej poprawie po 12 tygodniach leczenia. W grupie młodszej (20–40 lat) poprawę elastyczności poznawczej i szybkości przetwarzania informacji odnotowano wcześniej, już po 8 tygodniach.

Oba badania są kontrolowane i dostarczają spójnego obrazu dla dawek rzędu 20–21,5 mg na dobę przyjmowanych przez 8–12 tygodni, ale liczba takich badań jest wciąż niewielka, a grupy badane są w większości jednorodne pod względem pochodzenia etnicznego i wieku, dlatego jest jeszcze za wcześnie, aby rozciągać wnioski na wszystkie grupy populacji.

Sen, zmęczenie i markery stanu zapalnego: dane wstępne

Nakano i wsp. (2012) przeprowadzili otwarte badanie z grupą kontrolną otrzymującą placebo w małej grupie dorosłych: 20 mg PQQ dziennie przez 8 tygodni. Odnotowali poprawę w kwestionariuszach dotyczących stresu, zmęczenia i jakości snu. Brak grupy kontrolnej i zaślepienie badania stanowią istotne ograniczenie: bez placebo nie można wykluczyć efektu oczekiwania, dlatego dane te należy traktować jako wstępne, a nie jako dowód efektu.

Harris i wsp. (2013) badali krótkotrwałe podawanie PQQ (około 0,3 mg/kg masy ciała dziennie, tj. około 20 mg dla osoby o przeciętnej masie ciała) przez zaledwie 3 dni u 10 ochotników, również bez grupy placebo. Zaobserwowali oni spadek markerów stanu zapalnego – białka C-reaktywnego i interleukiny-6. Badanie to jest jeszcze mniejsze niż poprzednie, a jego wyniki należy traktować jedynie jako hipotezę.

Kogo to może zainteresować i co warto wziąć pod uwagę

PQQ jest szczególnie interesujący dla osób poszukujących wsparcia funkcji poznawczych, metabolizmu energetycznego lub ochrony antyoksydacyjnej w ramach zbilansowanej diety. Zaleca się konsultację z lekarzem przed jego zastosowaniem, szczególnie w przypadku kobiet w ciąży, karmiących piersią, osób regularnie przyjmujących leki, a także osób z chorobami przewlekłymi lub nadwrażliwością na składniki suplementów. Dzieciom nie zaleca się stosowania suplementów PQQ bez recepty.

Często zadawane pytania

PQQ (pirolochinolinochinon) to witaminopodobny związek o działaniu redoks. Nie jest uważany za klasyczną witaminę, ponieważ nie opisano żadnego wyraźnego zespołu niedoboru PQQ u ludzi.

Czym PQQ różni się od koenzymu Q10?
CoQ10 transportuje elektrony w łańcuchu oddechowym istniejących mitochondriów, podczas gdy PQQ, zgodnie z badaniami komórkowymi, aktywuje szlak sygnałowy CREB/PGC-1α, który stymuluje powstawanie nowych mitochondriów.

Jak długo trwały badania nad PQQ na ludziach?
Kontrolowane badania funkcji poznawczych trwały 8–12 tygodni przy dawkach 20–21,5 mg/dobę; niektóre wcześniejsze badania dotyczące snu i markerów zapalnych trwały krócej (3 dni–8 tygodni) i nie były kontrolowane placebo.

Czy udowodniono, że PQQ poprawia pamięć?
Dwa niezależne kontrolowane badania wykazały poprawę funkcji poznawczych przy dawkach około 20 mg na dobę stosowanych przez 8–12 tygodni, ale liczba takich badań jest nadal ograniczona, więc jest za wcześnie, aby wyciągnąć ostateczne wnioski dla wszystkich populacji.

Czy przeprowadzono jakieś badania na temat wpływu PQQ na sen i zmęczenie?
Istnieje jedno otwarte badanie bez grupy kontrolnej, które wykazało poprawę w zakresie stresu, zmęczenia i snu; ze względu na brak grupy kontrolnej wynik ten uważa się za wstępny.

Czy PQQ ma skutki uboczne?
W kontrolowanych badaniach z dawkami 20–21,5 mg na dobę przez 12 tygodni nie odnotowano żadnych skutków ubocznych innych niż placebo, ale próbki były nadal małe, więc nie można wykluczyć indywidualnej wrażliwości.

Źródła

• Chowanadisai W. i wsp. (2010). Pirolochinolinochinon stymuluje biogenezę mitochondriów poprzez fosforylację białka wiążącego element odpowiedzi cAMP i zwiększoną ekspresję PGC-1alfa. Journal of Biological Chemistry. PubMed
• Shiojima Y. i wsp. (2022). Wpływ diety z solą disodową pirolochinolinochinonu na funkcje poznawcze u zdrowych ochotników: randomizowane, podwójnie ślepe, kontrolowane placebo badanie w grupach równoległych. Journal of the American Nutrition Association. PubMed
• Tamakoshi M., Ikemoto K. i wsp. (2023). Sól disodowa pirolochinolinochinonu poprawia funkcjonowanie mózgu zarówno u osób młodych, jak i starszych. Żywność i funkcje. Żywność i funkcje (RSC)
• Nakano M. i wsp. (2012). Wpływ doustnej suplementacji pirolochinolinochinonem na stres, zmęczenie i sen. Żywność funkcjonalna w zdrowiu i chorobie. Żywność funkcjonalna w zdrowiu i chorobie
• Harris CB i wsp. (2013). Dietetyczny pirolochinolinochinon (PQQ) zmienia wskaźniki stanu zapalnego i metabolizmu związanego z mitochondriami u ludzi. Journal of Nutritional Biochemistry. ScienceDirect

Suplement diety. Nie jest lekiem. Przed użyciem należy skonsultować się z lekarzem.