Melatonina: Czy uzależnia i jak długo można ją przyjmować?

Czy melatoninę można przyjmować każdej nocy, czy uzależnia i co się stanie, jeśli przestanie się ją stosować? Ważne jest, aby rozróżnić te kwestie. Uzależnienie, tolerancja i nawrót problemów ze snem to dwa różne zjawiska. Badania nie dają podstaw do utożsamiania melatoniny z klasycznymi tabletkami nasennymi o znanym ryzyku uzależnienia, ale nie pozwalają również uznać długotrwałego stosowania za całkowicie bezpieczne dla wszystkich.

Melatonina to hormon związany z rytmem dobowym. Suplementacja melatoniny może zmieniać sygnał zegara biologicznego, a jej działanie zależy od przyczyn zaburzenia rytmu dobowego, formy leku, czasu stosowania oraz cech indywidualnych. Dlatego czasu trwania terapii nie można oceniać w oderwaniu od celu.

Przyzwyczajenie, uzależnienie i nawrót to nie to samo

W języku potocznym słowo „habituacja” odnosi się do kilku sytuacji jednocześnie. W rzeczywistości istnieje między nimi zasadnicza różnica:

• Tolerancja – z czasem, aby uzyskać ten sam efekt, wymagany jest różny poziom ekspozycji na daną substancję. Jej obecność należy sprawdzać poprzez zmianę reakcji, a nie zakładać jej istnienia tylko dlatego, że substancja była stosowana przez długi czas.
• Uzależnienie fizyczne – po zaprzestaniu zażywania substancji pojawia się charakterystyczny zespół odstawienny. Nie każde pogorszenie snu po zaprzestaniu zażywania leku jest takim zespołem.
• Powrót pierwotnych objawów - osoba ma ponownie trudności z zasypianiem, ponieważ przyczyna trudności ze snem nie ustąpiła: nieregularny rytm dnia, lęk, ból, oświetlenie wieczorem lub inny czynnik.
• Nawyk psychologiczny – poczucie, że nie da się zasnąć bez pewnego wieczornego rytuału. Nie jest to to samo, co uzależnienie farmakologiczne, choć również zasługuje na uwagę.

To rozróżnienie jest szczególnie ważne przy ocenie historii w stylu „Rzuciłem palenie i znowu nie mogę spać”. Bez informacji o początkowym problemie i jego przebiegu nie da się dokładnie określić, co się wydarzyło.

Czy rozwija się tolerancja na melatoninę: dane badawcze

W randomizowanym, długoterminowym badaniu obserwacyjnym Wade i wsp. (2011) oceniali melatoninę o przedłużonym uwalnianiu u dorosłych z problemami ze snem. W badaniu zastosowano dawkę 2 mg; niektórzy uczestnicy byli obserwowani przez okres do sześciu miesięcy. Autorzy nie znaleźli dowodów na zmniejszenie skuteczności w miarę upływu czasu ani na występowanie konkretnych objawów po odstawieniu leku. Dane te dotyczą jednak konkretnego preparatu i wybranej grupy uczestników, a nie wszystkich produktów i możliwych sytuacji.

W otwartym badaniu przedłużonym Lemoine i wsp. (2011) obserwowali 244 dorosłych, którzy otrzymywali 2 mg melatoniny o przedłużonym uwalnianiu przez 6–12 miesięcy, po czym nastąpił 2-tygodniowy okres wypłukiwania. Autorzy nie zaobserwowali żadnych oznak tolerancji, objawów odstawienia ani zahamowania endogennej produkcji melatoniny. Jednak otwarte badanie bez równoległej, zaślepionej grupy kontrolnej w fazie przedłużenia ma ograniczenia w ocenie rzadkich i odległych zagrożeń.

Wniosek praktyczny: w niektórych dobrze opisanych przypadkach nie stwierdzono oznak klasycznego uzależnienia. Jest to stwierdzenie bardziej ostrożne i trafne niż stwierdzenie, że „melatonina w ogóle nie uzależnia”.

Jak długo badano melatoninę i co to oznacza?

Badanie obejmujące okres kilku miesięcy to nie to samo, co dane dotyczące skutków wieloletniego regularnego stosowania. Im dłuższy horyzont czasowy, tym ważniejsza staje się liczba uczestników, grupa kontrolna, sposób rejestrowania zdarzeń niepożądanych i skład próby.

Przegląd długoterminowych badań nad melatoniną, przeprowadzony przez Besag i Vasey (2022), wykazał niewielką liczbę klinicznie istotnych zdarzeń niepożądanych w dostępnej literaturze, ale podkreślił brak wysokiej jakości długoterminowych badań z podwójnie ślepą próbą. Inny przegląd systematyczny, przeprowadzony przez Besag i in. (2019), również wskazał, że brak danych długoterminowych ogranicza ocenę bezpieczeństwa.

Zatem sformułowanie „badanie nie wykazało problemów” oznacza dokładnie to, co zostało zmierzone w konkretnym badaniu. Nie oznacza to, że niepożądane skutki nie są możliwe.

Co się dzieje po zaprzestaniu leczenia?

W badaniach Wade’a i Lemoine’a (2011), o których mowa powyżej, zaobserwowano szczególnie wyraźny stan po odstawieniu melatoniny o przedłużonym działaniu. Autorzy nie zaobserwowali gwałtownego pogorszenia snu, charakterystycznego dla niektórych tabletek nasennych, o charakterze „rykoszetu”. Jednocześnie brak takiego efektu w badaniu nie wyklucza indywidualnych trudności po odstawieniu leku i nie zastępuje oceny przyczyny objawów.

Osobną kwestią jest faktyczna produkcja hormonu. W otwartym badaniu Lemoine i wsp. (2011) nie stwierdzono zahamowania endogennej produkcji melatoniny po długotrwałym stosowaniu, zgodnie z oszacowanym wskaźnikiem. Wyniku tego nie należy przenosić na żaden schemat leczenia ani na leczenie długoterminowe.

Dlaczego czas trwania leczenia zależy od przyczyny problemu

Zakłócenie lotu, praca na nocną zmianę, późny chronotyp i długotrwałe trudności ze snem mają różne mechanizmy. Tymczasowe przesunięcie zegara biologicznego nie jest tym samym, co sytuacja, w której osoba budzi się w nocy lub nie może zasnąć przez miesiące z powodu lęku lub dyskomfortu.

Gdy głównym problemem jest zaburzenie rytmu wewnętrznego rytmu biologicznego, ważna jest nie tylko sama substancja, ale także światło rano i wieczorem, stabilna pora wstawania i rytm pracy. Jeśli trudności ze snem nasilają się, dalsze stosowanie jakichkolwiek środków wspomagających bez wyjaśnienia przyczyn może opóźnić niezbędną ocenę.

Zaktualizowane europejskie wytyczne Riemanna i wsp. (2023) rozróżniają formy melatoniny. W przypadku osób dorosłych w wieku 55 lat i starszych, w pewnych sytuacjach klinicznych rozważa się stosowanie melatoniny o przedłużonym uwalnianiu przez okres do trzech miesięcy, natomiast szybkie uwalnianie bez komponentu dobowego nie jest zalecane jako rutynowe podejście do przewlekłych zaburzeń snu. Jest to cecha charakterystyczna dla konkretnych wytycznych klinicznych, a nie uniwersalny schemat suplementacji diety.

Co wiadomo o bezpieczeństwie długotrwałego stosowania

Najczęściej zgłaszanymi działaniami niepożądanymi są senność, ból głowy, zawroty głowy i inne, przeważnie łagodne objawy. Wnioski dotyczące tolerancji zależą od wieku, stanu zdrowia, innych leków i jakości danych. W przeglądzie systematycznym przeprowadzonym przez Besag i wsp. (2019) działania niepożądane miały głównie charakter łagodny lub umiarkowany, ale autorzy ostrzegają przed wyciąganiem jednoznacznych wniosków dotyczących bezpieczeństwa długoterminowego ze względu na ograniczenia badań klinicznych.

Istnieje również kwestia interakcji lekowych. Szczególnie ważne jest skonsultowanie stosowania z lekarzem, jeśli przyjmujesz leki, jesteś w ciąży, karmisz piersią, cierpisz na choroby przewlekłe, padaczkę lub odczuwasz zwiększoną senność w ciągu dnia. Po zażyciu melatoniny nie należy prowadzić pojazdów ani obsługiwać niebezpiecznych maszyn, jeśli odczuwasz senność lub spowolnienie reakcji.

Kolejnym powodem, dla którego nie należy polegać wyłącznie na „dobrym samopoczuciu”, jest to, że długotrwałe efekty nie zawsze pojawiają się od razu. Prawidłowa ocena bezpieczeństwa wymaga badań zaplanowanych z wyprzedzeniem, w których zbierane są dane o zdarzeniach niepożądanych i które monitorują uczestników przez odpowiednio długi czas.

Osobną kwestią są dzieci i młodzież.

Wyników uzyskanych u dorosłych nie można ekstrapolować na dzieci. W przeglądzie systematycznym przeprowadzonym przez Händel i in. (2023) przeanalizowano 22 randomizowane badania z udziałem 1350 dzieci i młodzieży dotyczące zdarzeń niepożądanych, a także cztery badania obserwacyjne dotyczące okresu dojrzewania. Naukowcy zaobserwowali wyższą częstość występowania niepożądanych zdarzeń niepożądanych o łagodnym nasileniu; nie było pewności co do długoterminowych wyników, szczególnie w odniesieniu do rozwoju w okresie dojrzewania.

Trzy badania obserwacyjne nie wykazały istotnego wpływu na dojrzewanie po 2–4 latach, podczas gdy jedno donosiło o możliwym opóźnieniu nawet przy dłuższym stosowaniu. Ze względu na ograniczenia metodologiczne nie dowodzi to związku przyczynowo-skutkowego, ale nie zwalnia z obowiązku zachowania ostrożności. Długotrwałe samodzielne podawanie melatoniny przez dzieci bez konsultacji ze specjalistą nie jest dobrą strategią.

Kiedy należy ponownie rozważyć potrzebę stosowania melatoniny

To, że melatonina stała się częścią Twojej wieczornej rutyny, nie oznacza, że musisz ją kontynuować w nieskończoność. Bardziej przydatne jest okresowe sprawdzanie nie tylko zdolności do zasypiania, ale także ogólnego samopoczucia, czujności w ciągu dnia, stabilności planu dnia oraz tego, czy przyczyna Twoich trudności ze snem została wyeliminowana.

• Jeśli nie nastąpiła zmiana w zasypianiu lub wystąpiła senność w ciągu dnia, należy ponownie rozważyć zasadność stosowania leku.
• Jeśli problem wynika z niestabilnego harmonogramu, należy zwrócić uwagę na porę wstawania, oświetlenie i warunki snu.
• W przypadku częstych wybudzeń, głośnego chrapania, przerw w oddychaniu podczas snu, znacznego zmęczenia w ciągu dnia lub ciągłego pogarszania się samopoczucia, konieczna jest konsultacja lekarska.
• Jeśli przyjmujesz inne leki lub Twój stan zdrowia uległ zmianie, warto sprawdzić możliwe interakcje i przeciwwskazania.

W przypadku przewlekłych zaburzeń snu ważne jest rozważenie metod niefarmakologicznych. Wytyczne europejskie z 2023 roku wskazują terapię poznawczo-behawioralną jako leczenie pierwszego rzutu bezsenności u dorosłych. Melatonina nie powinna zastępować badania przyczyny utrzymujących się zaburzeń snu.

Najważniejsze o czasie trwania przyjęcia i przyzwyczajenia

Dostępne badania nie potwierdzają tezy, że melatonina o przedłużonym uwalnianiu w badanych schematach leczenia koniecznie wywołuje tolerancję lub objawy odstawienne. Jednak ilość danych dotyczących długotrwałego stosowania jest ograniczona, a wyników dotyczących konkretnej postaci dawkowania nie można automatycznie uogólnić na wszystkie suplementy. Pytanie „jak długo” powinno zaczynać się od innego: w jakim celu jest stosowana i czy nadal istnieje potrzeba jej stosowania.

Często zadawane pytania

Czy melatonina uzależnia?
Badania nad melatoniną o przedłużonym uwalnianiu, prowadzone przez 6–12 miesięcy, nie wykazały żadnych dowodów na uzależnienie ani objawy odstawienia. Brakuje jednak wystarczających danych, aby wyciągnąć jednoznaczne wnioski dotyczące wszystkich form i okresów przyjmowania.

Czy muszę zwiększać dawkę z czasem?
Zwiększenie dawki nie było typowym wynikiem opisanych badań długoterminowych. Nie zaleca się samodzielnej zmiany dawki ze względu na brak oczekiwanego efektu.

Co się stanie, jeśli przestanę przyjmować melatoninę?
W badanych grupach nie zaobserwowano charakterystycznego zespołu odstawiennego. Jeśli trudności ze snem powrócą, może to oznaczać, że pierwotna przyczyna pozostała.

Czy organizm przestaje produkować własną melatoninę?
W jednym długoterminowym badaniu nie zaobserwowano zahamowania endogennej produkcji po zaprzestaniu stosowania preparatu o przedłużonym uwalnianiu. Dane te są niewystarczające, aby uogólnić je na jakikolwiek schemat leczenia.

Czy melatoninę można przyjmować codziennie przez rok?
Istnieją badania trwające nawet rok, ale obejmowały one konkretnych uczestników i konkretne formy melatoniny. Nie jest to jednak ogólne zalecenie samodzielnego podawania przez rok.

Czy kurs krótkoterminowy i kurs wielomiesięczny to to samo?
Nie. Badania krótkoterminowe lepiej odzwierciedlają bezpośrednie skutki, natomiast ocena długoterminowego bezpieczeństwa wymaga obserwacji długoterminowych.

Czy dzieci mogą stosować melatoninę przez długi czas?
Długoterminowe dane dotyczące dzieci i młodzieży są niewystarczające, zwłaszcza w odniesieniu do rozwoju. Stosowanie leku należy skonsultować z lekarzem.

Kiedy lepiej skonsultować się ze specjalistą zamiast kontynuować leczenie?
Jeśli trudności ze snem utrzymują się, samopoczucie w ciągu dnia ulega pogorszeniu lub występuje chrapanie z przerwami w oddychaniu, konieczna jest ocena przyczyn przez specjalistę.

Źródła

• Wade A. G. та ін. (2011). Prolonged release melatonin in the treatment of primary insomnia: evaluation of the age cut-off for short- and long-term response. Current Medical Research and Opinion. PubMed
• Lemoine P. та ін. (2011). Prolonged-release melatonin for insomnia – an open-label long-term study of efficacy, safety, and withdrawal. Therapeutics and Clinical Risk Management. PubMed
• Besag F. M. C., Vasey M. J. (2022). Adverse events in long-term studies of exogenous melatonin. Expert Opinion on Drug Safety. PubMed
• Besag F. M. C. та ін. (2019). Adverse Events Associated with Melatonin for the Treatment of Primary or Secondary Sleep Disorders: A Systematic Review. CNS Drugs. PubMed
• Riemann D. та ін. (2023). The European Insomnia Guideline: An update on the diagnosis and treatment of insomnia 2023. Journal of Sleep Research. PubMed
• Händel M. N. та ін. (2023). The short-term and long-term adverse effects of melatonin treatment in children and adolescents: a systematic review and GRADE assessment. eClinicalMedicine. PubMed

Suplement diety. Nie jest lekiem. Przed użyciem należy skonsultować się z lekarzem.