L-ergotioneina: dlaczego ten aminokwas nazywany jest „witaminą długowieczności”

L-ergotioneina to aminokwas zawierający siarkę, którego organizm ludzki nie syntetyzuje samodzielnie, lecz pozyskuje wyłącznie z pożywienia: najwięcej zawierają go grzyby, a także niektóre rośliny strączkowe i zboża. W 2005 roku odkryto specyficzny transporter tego związku – OCTN1, który aktywnie kumuluje ergotioneinę w tkankach o zwiększonym stresie oksydacyjnym. To właśnie obecność odrębnego mechanizmu transportu, charakterystycznego wyłącznie dla niezbędnych składników odżywczych, skłoniła badaczy (w szczególności Barry'ego Halliwella) do postawienia hipotezy, że ergotioneina może być „witaminą długowieczności” – warunkowo niezbędnym mikroelementem, a nie tylko jednym z wielu przeciwutleniaczy.

Status hipotezy jest właśnie taki – to hipoteza, a nie ustalony fakt. Przyjrzyjmy się, jakie konkretne badania na ludziach istnieją i co one pokazują.

Czym jest L-ergotioneina i skąd wzięła się nazwa „witamina długowieczności”?

Ergotioneinę po raz pierwszy odkryto w sporyszu (Claviceps purpurea), stąd jej nazwa. U ludzi specyficzny transporter OCTN1/SLC22A4 zapewnia selektywną akumulację związku w tkankach i komórkach o wysokim obciążeniu metabolicznym – wątrobie, nerkach, soczewce oka, erytrocytach. Ponieważ organizm sam nie produkuje ergotioneiny, lecz posiada wyspecjalizowany mechanizm jej wchłaniania i zatrzymywania, niektórzy badacze porównują tę sytuację do sytuacji z niezbędnymi witaminami.

Jedną z podstaw tej hipotezy są dane epidemiologiczne. Cheah i in. (2016) wykazali, że poziom ergotioneiny w osoczu spada wraz z wiekiem i jest związany z częstszym występowaniem zaburzeń funkcji poznawczych u osób starszych. Co ważne, jest to obserwacja korelacyjna, a nie dowód związku przyczynowo-skutkowego – niski poziom ergotioneiny może być konsekwencją innych zmian związanych z wiekiem, a nie przyczyną.

Mechanizm działania: dlaczego jest to niezwykły przeciwutleniacz

W przeciwieństwie do wielu przeciwutleniaczy, które ulegają degradacji w reakcjach z wolnymi rodnikami, ergotioneina jest opisywana jako substancja odporna na autooksydację – potrafi neutralizować reaktywne formy tlenu, zachowując przy tym stosunkowo stabilną strukturę. Dzięki transporterowi OCTN1 związek ten selektywnie kumuluje się w tkankach o zwiększonym stresie oksydacyjnym, a po podaniu utrzymuje się w organizmie przez tygodnie: jego stężenie w osoczu i krwinkach wzrasta stopniowo w ciągu kilku dni od podania i powoli spada po odstawieniu.

Pamięć i funkcje poznawcze: badania 2025

Zajac i wsp. (2025) przeprowadzili pierwsze jak dotąd zależne od dawki, podwójnie ślepe, kontrolowane placebo badanie ergotioneiny u ludzi: 147 dorosłych w wieku 55–79 lat z problemami z pamięcią otrzymywało 10 lub 25 mg dziennie przez 16 tygodni. Głównym punktem końcowym była zmiana pamięci zbiorczej w teście czynności życiowych ośrodkowego układu nerwowego (CNS Vital Signs); badacze ocenili również inne obszary poznawcze, subiektywne oceny pamięci oraz jakość snu. W momencie publikacji badanie jest opisywane jako pierwsze, w którym bezpośrednio porównano dwie dawki w jednym protokole – co jest ważne, ponieważ pozwala nam sprawdzić, czy występuje efekt zależny od dawki, a nie tylko obecność lub brak efektu.

Sen: dwa badania z różnymi „skutecznymi dawkami”

Warto szczerze powiedzieć o tej różnicy. Katsube i in. (2022) przeprowadzili badanie z podwójnie ślepą próbą, kontrolowane placebo, z udziałem dorosłych z nasilonym lękiem i problemami ze snem: 20 mg ergotioneiny dziennie przez 4 tygodnie znacząco poprawiło subiektywną jakość snu, a według elektroencefalografii zwiększyło odsetek fazy 2 i zmniejszyło odsetek fazy 1 snu wolnofalowego.

Z kolei Okumura i in. (2025) korzystając z fizjologicznie opartego modelu farmakokinetycznego (PBPK) oszacowali, że dawka 8 mg na dobę przez 16 tygodni była wystarczająca, aby osiągnąć efektywne stężenie ergotioneiny w osoczu, co potwierdzili w odrębnym badaniu kontrolowanym placebo: subiektywna jakość snu znacznie się poprawiła nawet przy tej niższej dawce.

Oznacza to, że w jednym badaniu efekt uzyskano przy wyższej dawce przez krótszy okres (20 mg, 4 tygodnie), w drugim przy niższej dawce przez dłuższy okres (8 mg, 16 tygodni). Nie jest to koniecznie sprzeczność: możliwe, że całkowity czas akumulacji w tkankach ma większe znaczenie dla snu niż dawka chwilowa, ale jak dotąd nie ma bezpośrednich badań porównawczych, które by to potwierdziły.

Cheah i wsp. (2017) jako pierwsi podali czystą L-ergotioneinę zdrowym ochotnikom: 5 lub 25 mg/dobę przez pierwsze 7 dni, z obserwacją do 35. dnia. Badanie potwierdziło znaczną akumulację związku w komórkach krwi i powolną eliminację, co jest zgodne z długim okresem retencji w tkankach opisanym powyżej. Jednak wpływ na specyficzne biomarkery uszkodzeń oksydacyjnych i stanu zapalnego w tym krótkim badaniu z udziałem zdrowych ochotników był ograniczony – autorzy podkreślają, że jest to badanie bezpieczeństwa i farmakokinetyki, a nie potwierdzenie efektu klinicznego, i stanowi ono podstawę do dalszych badań nad skutecznością.

Kogo to może zainteresować i co warto wziąć pod uwagę

Ergotioneina jest interesująca przede wszystkim dla osób poszukujących wsparcia antyoksydacyjnego dla komórek w ramach zbilansowanej diety, szczególnie w kontekście zmian związanych z wiekiem. W analizowanych źródłach brakuje danych dotyczących stosowania u kobiet w ciąży, w okresie laktacji i u dzieci, dlatego te grupy powinny powstrzymać się od jej stosowania bez konsultacji z lekarzem. Osoby przyjmujące leki regularnie lub cierpiące na choroby przewlekłe również powinny wcześniej omówić jej stosowanie z lekarzem – zdecydowana większość cytowanych badań została przeprowadzona na stosunkowo małych i jednorodnych próbach przez okres 4–16 tygodni, dlatego dane dotyczące bezpieczeństwa dłuższego i ciągłego stosowania są nadal ograniczone.

Często zadawane pytania

Czym jest L-ergotioneina?
Jest to aminokwas-przeciwutleniacz zawierający siarkę, którego ludzki organizm nie syntetyzuje samodzielnie, lecz pozyskuje z pożywienia — najwięcej jego znajduje się w grzybach.

Dlaczego ergotioneinę nazywa się „witaminą długowieczności”?
Ze względu na obecność specyficznego transportera OCTN1, który selektywnie kumuluje ten związek w tkankach o zwiększonym obciążeniu metabolicznym, przypomina to mechanizm wchłaniania niezbędnych witamin, chociaż status ergotioneiny jako prawdziwej witaminy nie został ostatecznie potwierdzony.

Czym ergotioneina różni się od innych przeciwutleniaczy?
W przeciwieństwie do wielu przeciwutleniaczy, które ulegają rozkładowi w reakcjach z wolnymi rodnikami, ergotioneina jest odporna na autooksydację i utrzymuje się w tkankach organizmu przez wiele tygodni po jej spożyciu.

Jak długo trwały badania snu?
Jedno z badań trwało 4 tygodnie i stosowano w nim dawkę 20 mg na dobę, drugie trwało 16 tygodni i stosowano w nim dawkę 8 mg na dobę. Oba badania wykazały poprawę subiektywnej jakości snu.

Czy skuteczna dawka jest taka sama w różnych badaniach?
Nie: w badaniach nad pamięcią stosowano dawkę 10–25 mg/dzień przez 16 tygodni, w badaniach nad snem stosowano dawkę 8–20 mg/dzień przez różny okres czasu; nie ustalono jeszcze jednej uniwersalnej „skutecznej dawki”.

Komu nie zaleca się przyjmowania ergotioneiny bez konsultacji z lekarzem?
Kobiety w ciąży, kobiety karmiące piersią, dzieci i osoby regularnie przyjmujące leki – w przeglądanych badaniach nie ma danych dotyczących stosowania leku w tych grupach.

Źródła

• Zajac IT i wsp. (2025). Wpływ suplementacji ergotioneiną na funkcje poznawcze, pamięć i sen u osób starszych z subiektywnymi dolegliwościami pamięciowymi. Nutraceutyki. MDPI
• Katsube M. i wsp. (2022). Ergotioneina, przeciwutleniacz pozyskiwany z żywności, poprawia jakość snu u ludzi. Journal of Functional Foods. DOAJ
• Okumura H. i wsp. (2025). Oszacowanie i walidacja skutecznej dawki ergotioneiny w celu poprawy jakości snu z wykorzystaniem modelu farmakokinetycznego opartego na fizjologicznych podstawach. Nauka o żywności i żywieniu. PMC
• Cheah IK i wsp. (2017). Podawanie czystej ergotioneiny zdrowym osobom: wchłanianie, metabolizm i wpływ na biomarkery uszkodzeń oksydacyjnych i stanu zapalnego. Antyoksydanty i sygnalizacja redoks. PubMed
• Halliwell B, Cheah IK, Tang RMY (2018). Ergotioneina – przeciwutleniacz pozyskiwany z diety o potencjale terapeutycznym. FEBS Letters. PubMed

Suplement diety. Nie jest lekiem. Przed użyciem należy skonsultować się z lekarzem.